Sportowiec, który wymaga od siebie dużo, budzi szacunek. Ambicja, dyscyplina czy brak tolerancji na gorsze dni – wszyscy kojarzymy te cechy z mistrzostwem. I słusznie, bo wysokie standardy bywają warunkiem sukcesu. Problem zaczyna się gdzie indziej w pewnym momencie, gdzie te same zasady, które wcześniej napędzały, zaczynają działać na odwrót. Trening zmienia się w ciągłą walkę ze swoimi wysokimi standardami, które już czasem ciężko przeskoczyć. Granica między zdrową ambicją a perfekcjonizmem jest cienka. I podobnie jak w przypadku innych trudności psychicznych w sporcie, łatwo ją przegapić – z zewnątrz wygląda jak najwyższy poziom profesjonalizmu.

Kiedy „wysokie wymagania” przestają być zdrowe

Dążenie do doskonałości samo w sobie nie jest problemem. Trudność zaczyna się tam, gdzie pojawia się silny lęk przed błędem, a nie tylko chęć dobrego wyniku. Kilka sygnałów wartych uwagi:

● każdy błąd na treningu wywołuje nieproporcjonalną złość lub wstyd

● trudność w cieszeniu się sukcesem – liczy się tylko to, co jeszcze nie wyszło

● unikanie sytuacji, w których porażka jest możliwa (np. wycofywanie się z trudniejszych startów)

● ciągłe odkładanie momentu „jestem gotowy” mimo realnych umiejętności

● poczucie, że wynik poniżej własnych standardów zagraża wartości jako osoby, nie tylko jako zawodnika.

Dlaczego w sporcie tak trudno to zauważyć

Problem polega na tym, że perfekcjonizm w środowisku sportowym bywa nie tylko tolerowany, ale wręcz pożądany. W badaniu mistrzów olimpijskich Gould i współpracownicy (2002) wykazali, że adaptacyjny perfekcjonizm – obok pewności siebie, optymizmu i odporności psychicznej – był jedną z cech wspólnych dla sportowców na najwyższym poziomie. To zdecydowanie utrudnia odróżnienie tych dwóch rodzajów ambicji od siebie. Problem zaczyna się tam, gdzie do wysokich standardów dołącza nadmierne przejmowanie się błędami i presja otoczenia – rodziców lub trenera. To właśnie ten komponent, a nie same ambicje, najsilniej wiąże się z lękiem przed porażką (Sagar i Stoeber, 2009).

Czym właściwie jest lęk przed porażką w sporcie?

Sagar i Stoeber (2009), badając sportowców, wykazali, że kluczową rolę w relacji między perfekcjonizmem a lękiem przed porażką odgrywa strach przed odczuwaniem wstydu i zażenowania. Inaczej niż w przypadku zdrowych ambicji, ponieważ u perfekcjonisty błąd nie jest tylko gorszym wynikiem, bo staje się on zagrożeniem dla obrazu samego siebie. Sagar, Lavallee i Spray (2007), w badaniu młodych elitarnych sportowców, wyodrębnili konkretne konsekwencje, których obawiają się zawodnicy z silnym lękiem przed porażką:

● dewaluację własnej wartości,

● wstyd przed ważnymi dla nich osobami

● niepewną przyszłość sportową.

To pokazuje, że lęk przed porażką rzadko dotyczy samego wyniku, a częściej tego, co ten wynik „powie” o zawodniku innym i jemu samemu.

Co można z tym zrobić?

Jaki może być pierwszy krok? Odróżnić ambicję od strachu. Nie chodzi o to, czy zawodnik stawia sobie wysokie wymagania, ale o to, co się dzieje, gdy ich nie spełni. Praca z psychologiem sportu pomaga rozdzielić te dwa wątki – i nauczyć się, że błąd to informacja, nie najgorszy wyrok na własną wartość. Wysokie standardy mają sens. Większy sens ma jednak wolność od strachu, który za nimi stoi.

Olga Lech – psycholog, psychodietetyk, psycholog sportu

Bibliografia

Gould, D., Dieffenbach, K., & Moffett, A. (2002). Psychological characteristics and their development in Olympic champions. *Journal of Applied Sport Psychology*, *14*(3), 172–204. https://doi.org/10.1080/10413200290103482

Sagar, S. S., Lavallee, D., & Spray, C. M. (2007). Why young elite athletes fear failure: Consequences of failure. *Journal of Sports Sciences*, *25*(11), 1171–1184. https://doi.org/10.1080/02640410601040093

Sagar, S. S., & Stoeber, J. (2009). Perfectionism, fear of failure, and affective responses to success and failure: The central role of fear of experiencing shame and embarrassment. *Journal of Sport & Exercise Psychology*, *31*(5), 602–627. https://doi.org/10.1123/jsep.31.5.602