Jednym z pierwszych tematów w psychoterapii jest kwestia celu. Dla niektórych osób to pytanie jest trudne, a czasem nawet przytłaczające. Często pacjenci mają uczucie, że chcą zmiany, ale nie wiedzą, jak ją określić. Czasami w gabinecie pojawiają się myśli: “Chcę, żeby było inaczej, ale nie potrafię dokładnie powiedzieć, jak to niby miałoby wyglądać”. To uczucie jest bardzo powszechne i nie oznacza, że ktoś nie jest gotowy do terapii. Wręcz przeciwnie, często jest to punkt wyjścia do prawdziwej zmiany w życiu.

Z perspektywy terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) oraz terapii schematu cele pełnią istotną funkcję porządkującą i terapeutyczną. Nie chodzi jednak o idealne sformułowanie celu na pierwszym spotkaniu, lecz o stopniowe nadawanie kierunku procesowi terapeutycznemu.

Dlaczego cele są tak ważne w psychoterapii?

Psychoterapia nie jest jedynie rozmową ani przestrzenią wyłącznie do odreagowania emocji, choć to również jest jej elementem. Jest procesem ukierunkowanym na zmianę. Cele pomagają odpowiedzieć na pytanie, co dokładnie ma się zmienić i dlaczego ta zmiana jest ważna dla pacjenta.

W CBT cele często dotyczą zmniejszenia nasilenia objawów: lęku, obniżonego nastroju, natrętnych myśli, unikania czy trudności w regulacji emocji. Dzięki nim możliwe jest przełożenie subiektywnego cierpienia na konkretne obszary pracy – myśli, emocje, zachowania i reakcje fizjologiczne.

W terapii schematu cele mają zwykle bardziej długofalowy charakter. Koncentrują się na rozpoznaniu i osłabieniu nieadaptacyjnych schematów oraz trybów funkcjonowania, które powtarzają się w relacjach, pracy czy obrazie siebie. To właśnie cele pomagają połączyć aktualne trudności z wcześniejszymi doświadczeniami emocjonalnymi i zrozumieć, dlaczego pewne wzorce są tak trwałe.

Cele jako źródło poczucia sprawczości

Wielu pacjentów trafia na terapię z silnym poczuciem utknięcia w życiu. Doświadczają powtarzalności problemów i braku wpływu na własne reakcje. Jasno określony, choć elastyczny cel terapeutyczny pomaga odzyskać poczucie sprawczości i sensu pracy.

W CBT cele pozwalają obserwować postępy w sposób bardziej namacalny, zauważać zmiany w zachowaniu, w sposobie myślenia czy w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami. W terapii schematu cele pomagają budować świadomość emocjonalną i stopniowo wzmacniać tzw. Zdrowego Dorosłego, który uczy się reagować inaczej niż dotychczasowe, automatyczne tryby.

Co, jeśli pacjent nie ma jasno określonego celu?

Brak konkretnego celu nie jest przeszkodą w terapii. Bardzo często jest informacją samą w sobie. Może wynikać z długotrwałego odcinania się od własnych potrzeb, z doświadczeń, w których cele były narzucane z zewnątrz, albo z przekonań o braku wpływu i bezradności.

Z perspektywy terapeutycznej w takiej sytuacji celem staje się samo odkrywanie tego, co jest dla pacjenta ważne. W CBT pomocne jest przyglądanie się codziennym sytuacjom wywołującym dyskomfort, emocjom oraz automatycznym myślom. W terapii schematu szczególną uwagę poświęca się emocjonalnym reakcjom i relacjom momentom, w których pacjent doświadcza przeciążenia, wstydu, lęku czy pustki.

Często dopiero w trakcie terapii pojawiają się bardziej precyzyjne cele, które wcześniej były niedostępne lub trudne do nazwania.

Cele jako proces, a nie sztywny plan

W psychoterapii cele nie są stałe. Zmieniają się, gdy będziemy lepiej rozumieć samego siebie. Coś, co na początku wydaje się największym problemem, może później okazać się tylko jego objawem.

Zarówno CBT, jak i terapia schematu traktują cele jako punkt odniesienia, a nie zobowiązanie do „osiągnięcia wyniku za wszelką cenę”. Ich rolą jest nadawanie kierunku, porządkowanie pracy i wzmacnianie motywacji, a nie wywieranie presji.

Cele w psychoterapii są ważne nie dlatego, że bez nich terapia traci sens, lecz dlatego, że pomagają ten sens stopniowo odnajdywać. Nawet jeśli na początku są niejasne, ogólne lub wyrażone jedynie jako pragnienie ulgi to wystarczy, by rozpocząć proces zmiany.

Krótka ściąga przed pierwszym spotkaniem terapeutycznym. Jak możesz przygotować się do rozmowy o celach (albo ich braku).

Jeśli przed pierwszym spotkaniem terapeutycznym zastanawiasz się, czy powinieneś/powinnaś wiedzieć, jaki jest Twój cel, chcę Cię uspokoić, nie ma takiego obowiązku. Wiele osób przychodzi na terapię z poczuciem, że coś jest trudne, ale bez jasnych słów czy planu i to jest w porządku! Jeśli chcesz, możesz skorzystać z kilku myśli poniżej jako punktu wyjścia do rozmowy. Resztą zajmiemy się wspólnie w trakcie terapii.

• Zamiast jasno określonego celu możesz nazwać problem, objaw lub sytuacje, które najbardziej Cię obciążają (np. lęk, napięcie, konflikty, poczucie utknięcia).
• Pomocne bywa zastanowienie się, co skłoniło Cię do umówienia wizyty właśnie teraz, nawet jeśli odpowiedź brzmi: „bo już nie daję rady”.
• Jeśli chcesz, możesz pomyśleć o tym, jak chciał(a)byś się czuć w przyszłości, bez presji szukania sposobów czy rozwiązań.
• Możesz powiedzieć terapeucie wprost, że nie wiesz, jaki jest Twój cel to częsty i ważny punkt wyjścia do pracy terapeutycznej.
• Warto pamiętać, że cele w psychoterapii powstają wspólnie i mogą zmieniać się w trakcie procesu.
• Często pierwszym celem terapii jest po prostu lepsze zrozumienie siebie i swoich reakcji, to realny i wartościowy etap pracy.