Emocje towarzyszą człowiekowi od początku jego istnienia. Choć często kojarzymy je głównie z uczuciami takimi jak radość, smutek czy złość, w rzeczywistości są one znacznie bardziej złożonym systemem, który pomaga nam przetrwać, budować relacje i podejmować decyzje. Współczesna psychologia i neuronauka pokazują, że emocje nie są przeszkodą dla racjonalnego myślenia – przeciwnie, stanowią jego niezbędny fundament.

Czym są emocje?

Emocje można rozumieć jako krótkotrwałe stany psychofizjologiczne, które pojawiają się w odpowiedzi na wydarzenia ważne dla naszego dobrostanu. Informują nas o tym, co jest dla nas korzystne, a co stanowi zagrożenie. Dzięki nim organizm może szybko przygotować się do działania.

Do podstawowych emocji zalicza się między innymi radość, smutek, strach, złość, wstręt i zaskoczenie. Każda z nich pełni określoną funkcję. Strach mobilizuje do ochrony przed niebezpieczeństwem, złość pomaga bronić granic, smutek skłania do zatrzymania się i przeżycia straty, a radość wzmacnia zachowania sprzyjające rozwojowi i budowaniu więzi.

Emocje a fizjologia

Emocje nie są jedynie doświadczeniem psychicznym. Każda emocja wiąże się z określonymi zmianami zachodzącymi w organizmie. Kiedy odczuwamy strach, przyspiesza akcja serca, wzrasta napięcie mięśniowe i poziom adrenaliny. Organizm przygotowuje się do walki lub ucieczki. Gdy przeżywamy smutek, aktywność organizmu spowalnia, a energia kierowana jest bardziej do wewnątrz niż na działanie.

Za przetwarzanie emocji odpowiada wiele struktur mózgowych, między innymi ciało migdałowate, hipokamp oraz kora przedczołowa. Układ nerwowy nieustannie monitoruje otoczenie i sygnały płynące z wnętrza organizmu, a następnie generuje odpowiednie reakcje emocjonalne. Oznacza to, że emocje są ściśle związane z funkcjonowaniem całego organizmu od mózgu, przez układ hormonalny, aż po pracę serca i mięśni.

Dlatego właśnie często „czujemy” emocje w ciele. Złość może objawiać się napięciem szczęk lub karku, lęk ściskiem w żołądku, a smutek ciężarem w klatce piersiowej. Ciało i psychika tworzą jeden, wzajemnie powiązany system.

Co mówią badania nad emocjami?

Przez wiele lat emocje były traktowane jako coś przeciwnego do rozumu. Dopiero badania prowadzone w XX i XXI wieku zmieniły ten sposób myślenia. Naukowcy wykazali, że osoby z uszkodzeniami obszarów mózgu odpowiedzialnych za emocje mają trudności z podejmowaniem nawet prostych decyzji, mimo zachowanej sprawności intelektualnej.

Badania pokazują również, że zdolność rozpoznawania, nazywania i regulowania emocji wiąże się z lepszym zdrowiem psychicznym, wyższą jakością relacji oraz większą odpornością na stres. Nie chodzi więc o eliminowanie emocji, lecz o rozwijanie umiejętności ich rozumienia i konstruktywnego przeżywania.

Coraz więcej uwagi poświęca się także wpływowi przewlekłego tłumienia emocji na zdrowie. Długotrwałe unikanie przeżyć emocjonalnych może prowadzić do zwiększonego napięcia, problemów psychosomatycznych, trudności w relacjach oraz wyższego ryzyka występowania zaburzeń lękowych i depresyjnych.

Dlaczego na terapii tak dużo mówi się o emocjach?

Jednym z najczęstszych pytań zadawanych przez pacjentów jest: „Dlaczego ciągle wracamy do emocji?”. Odpowiedź jest stosunkowo prosta, ponieważ emocje stanowią ważne źródło informacji o naszych potrzebach.

Często problemem nie jest sama emocja, lecz sposób, w jaki nauczyliśmy się ją traktować. Jeśli w dzieciństwie nie mieliśmy możliwości swobodnego wyrażania uczuć, mogliśmy nauczyć się je ignorować, tłumić lub odcinać się od nich. Takie strategie często pomagają przetrwać trudne doświadczenia, jednak w dorosłym życiu mogą utrudniać funkcjonowanie.

Terapia pomaga odzyskać kontakt z własnym światem emocjonalnym, lepiej rozumieć swoje reakcje oraz rozpoznawać potrzeby ukryte za emocjami. Dzięki temu możliwe staje się bardziej świadome podejmowanie decyzji i budowanie satysfakcjonujących relacji.

Emocje a schemat deprywacji emocjonalnej

W terapii schematów jednym z ważnych schematów jest deprywacja emocjonalna. Powstaje on wtedy, gdy dziecko doświadcza chronicznego braku emocjonalnego wsparcia, zrozumienia, troski lub bliskości. Osoba rozwija przekonanie, że jej potrzeby emocjonalne nie zostaną zaspokojone przez innych.

W dorosłym życiu może to prowadzić do poczucia samotności, trudności w proszeniu o pomoc oraz przekonania, że inni nie są w stanie naprawdę zrozumieć jej przeżyć. Paradoksalnie osoby z tym schematem często bardzo potrzebują bliskości, ale jednocześnie mają trudność z wyrażaniem swoich potrzeb emocjonalnych.

Praca terapeutyczna koncentruje się wtedy na rozpoznawaniu tych potrzeb, uczeniu się ich komunikowania oraz budowaniu doświadczeń, które stopniowo podważają dotychczasowe przekonania.

Emocje a schemat zahamowania emocjonalnego

Innym schematem związanym bezpośrednio z emocjami jest zahamowanie emocjonalne. Rozwija się ono wtedy, gdy dziecko otrzymuje przekaz, że okazywanie uczuć jest niewłaściwe, niebezpieczne lub prowadzi do odrzucenia. W efekcie uczy się kontrolować emocje w nadmiernym stopniu.

Osoby z tym schematem często sprawiają wrażenie bardzo opanowanych i racjonalnych, jednak mogą mieć trudność z odczuwaniem spontaniczności, bliskości czy autentycznej radości. Nierzadko zgłaszają także poczucie wewnętrznego napięcia i zmęczenia wynikającego z ciągłego kontrolowania siebie.

W terapii celem nie jest utrata kontroli nad emocjami, ale rozwijanie większej elastyczności tak, aby można było świadomie wyrażać uczucia wtedy, gdy jest to potrzebne i bezpieczne.

Podsumowanie

Emocje są naturalnym elementem ludzkiego funkcjonowania. Dostarczają informacji o naszych potrzebach, pomagają adaptować się do otoczenia i budować relacje z innymi ludźmi. Są głęboko zakorzenione w biologii organizmu i wpływają zarówno na psychikę, jak i ciało. Dlatego właśnie zajmują tak ważne miejsce w psychoterapii. Szczególnie w przypadku schematów deprywacji emocjonalnej i zahamowania emocjonalnego praca nad rozpoznawaniem, akceptowaniem i wyrażaniem emocji staje się kluczowym elementem zdrowienia oraz budowania bardziej satysfakcjonującego życia.