Dysocjacja to zjawisko polegające na czasowym osłabieniu integracji pomiędzy świadomością, emocjami, pamięcią, percepcją własnego ciała i poczuciem tożsamości. Można powiedzieć, że pewne elementy doświadczenia, które zwykle tworzą spójną całość, zostają na jakiś czas „rozłączone”.

Dysocjacja występuje na kontinuum. Jej łagodne formy mogą zdarzać się wielu osobom, przykładem jest automatyczne wykonywanie dobrze znanej czynności przy niewielkiej świadomości jej przebiegu. W bardziej nasilonej postaci osoba może doświadczać poczucia odrealnienia świata (derealizacji), oddzielenia od siebie lub własnego ciała (depersonalizacji), emocjonalnego odrętwienia, „pustki w głowie”, trudności z przypomnieniem sobie fragmentów wydarzeń albo wrażenia, że obserwuje siebie z dystansu.

Dlaczego pojawia się dysocjacja?

Dysocjację można rozumieć jako reakcję ochronną układu nerwowego na doświadczenie, które w danym momencie przekracza możliwości poradzenia sobie. Szczególnie często wiąże się ona z silnym stresem, traumą, poczuciem zagrożenia, bezradności lub przeciążenia emocjonalnego.

Kiedy walka lub ucieczka nie są możliwe albo nie przynoszą rozwiązania, organizm może reagować znieruchomieniem, odrętwieniem lub psychicznym „odłączeniem”. Dzięki temu zmniejsza się chwilowy dostęp do emocji, doznań czy wspomnień, które są zbyt intensywne.

Problem pojawia się wtedy, gdy mechanizm ten zaczyna uruchamiać się automatycznie również w sytuacjach, które obiektywnie nie są niebezpieczne. Wyzwalaczem może być konflikt, krytyka, poczucie odrzucenia, określony ton głosu, bliskość emocjonalna, wspomnienie, zapach czy sygnał płynący z ciała. Człowiek może nie rozumieć, dlaczego nagle „znika”, odcina się od emocji albo przestaje czuć kontakt ze sobą.

Jak rozumiemy dysocjację w CBT?

W terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) staramy się przede wszystkim zrozumieć mechanizm podtrzymujący problem. Analizujemy sytuacje wyzwalające, interpretacje zagrożenia, reakcje emocjonalne i fizjologiczne oraz zachowania pojawiające się przed dysocjacją, w jej trakcie i po niej.

Istotne jest rozpoznanie indywidualnych sygnałów ostrzegawczych. Mogą nimi być narastające napięcie, zawężenie uwagi, uczucie „mgły”, spowolnienie myślenia, utrata kontaktu z ciałem czy wrażenie, że otoczenie staje się nierzeczywiste.

Praca terapeutyczna może obejmować psychoedukację, rozwijanie umiejętności regulacji emocji, techniki ugruntowania, pracę z unikaniem oraz zmianę przekonań związanych z zagrożeniem. Jeżeli dysocjacja wiąże się z traumą, sposób i tempo pracy dobiera się do gotowości oraz możliwości regulacyjnych konkretnej osoby.

Dysocjacja z perspektywy terapii schematów

Terapia schematów pomaga dodatkowo zrozumieć dysocjację jako możliwy sposób radzenia sobie z aktywacją bolesnych schematów i emocji.

Szczególnie ważny jest tutaj tryb Odłączonego Obrońcy (Detached Protector). Jego funkcją jest ochrona przed cierpieniem poprzez odcięcie od uczuć, potrzeb, relacji lub sygnałów z ciała. Człowiek może wtedy czuć pustkę, obojętność, dystans albo działać „jak automat”. Badania wskazują na związek między nasileniem tego trybu a doświadczeniami dysocjacyjnymi.

W terapii nie traktujemy tej reakcji jak „wroga”. Staramy się zrozumieć, przed czym odłączenie kiedyś chroniło i przed czym próbuje chronić dzisiaj. Następnie rozwijamy bezpieczniejsze sposoby regulowania emocji i wzmacniamy tryb Zdrowego Dorosłego, zdolność zauważania własnych stanów, rozumienia potrzeb, stawiania granic i pozostawania w kontakcie z rzeczywistością bez konieczności całkowitego odcinania emocji.

Co można zrobić podczas epizodu dysocjacji?

Najważniejszym celem nie jest zmuszanie się do natychmiastowego „powrotu do normalności”, ale stopniowe odzyskiwanie orientacji w teraźniejszości. Pomocne może być:

• nazwanie tego, co się dzieje: „To jest dysocjacja. Jestem tutaj, teraz”
• orientowanie się w czasie i miejscu: powiedzenie sobie, jaki jest dzień, gdzie jesteśmy i co aktualnie robimy
• skierowanie uwagi na konkretne bodźce – np. zauważenie kolorów, przedmiotów, dźwięków i faktury powierzchni
• poczucie kontaktu stóp z podłożem lub oparcia ciała o krzesło
• wykonywanie spokojnych, celowych ruchów i nazywanie wykonywanych czynności
• kontakt z bezpieczną osobą, jeśli samodzielny powrót do teraźniejszości jest trudny

Techniki ugruntowania nie działają identycznie u każdego. Warto wcześniej sprawdzić, które sposoby pomagają, ponieważ intensywne koncentrowanie się na ciele lub oddechu u części osób może początkowo zwiększać dyskomfort.

Dysocjacja jest przede wszystkim sygnałem. Zamiast pytać wyłącznie: „Jak sprawić, żeby zniknęła?”, warto również zapytać: „Co ją uruchamia? Przed jakim doświadczeniem mój umysł próbuje mnie ochronić i czego potrzebuję, aby móc pozostać obecnym bez odcinania się?”

Jeśli epizody są częste, powodują luki w pamięci, utratę poczucia czasu, znaczne zaburzenie funkcjonowania lub wiążą się z doświadczeniem traumy, warto skonsultować je ze specjalistą zdrowia psychicznego. Dokładne rozpoznanie mechanizmu jest ważne, ponieważ podobne doświadczenia mogą mieć różne przyczyny i wymagają indywidualnie dobranej pracy terapeutycznej.